ALS, locked-in sendrom ve ileri derecede
fiziksel engel oluşturan benzer hastalıklarda iletişim seçenekleri azalıyor.
Teknolojik gelişmelerin hızla ilerlediği
günümüzde, bilgisayarda uygun yazılım kullanarak göz ve/veya baş hareketleri
ile iletişim olanakları artıyor.
Göz bilgisayarı, eyetracking (Göz
izleyici) kamera ve uygun bir yazılımdan oluşuyor. Dünyada AAC (augmentative
alternative communication) standartlarında oluşturulmuş yazılı veya görsel
iletişim tabloları mevcuttur. Göz izleyici sistem ile bilgisayar ekranında
sanal bir klavye kullanarak yazı yazmak mümkündür. Yazılan yazıyı bir metin
okuyucu (text-to-speech) yazılımı yardımıyla seslendirmek de mümkündür.
Okuma-yazması olmayan veya anadili dışında bir şekilde iletişimin gerekli
olduğu ortamda resim veya simgelerle iletişim kurabilmek mümkündür.
Baş-boyun hareketi sağlam olan hastalarda
baş hareketlerini takip eden ve hareketi bilgisayarda fare hareketlerine
dönüştüren donanım ve yazılımlar mevcut. Örneğin Smartnav baş-takip
(head-tracking) sistem. https://www.naturalpoint.com/smartnav/
Smartnav sistem, birkızılötesi ( infrared ) kamera ve yansıtıcıdan (reflective dot) oluşur. Kamera, bilgisayar ekranının üst kısmına yerleştirilir. Yansıtıcı ise kullanıcının alın bölgesine yapıştırılır. Saniyede 120 kare izleme hızı (120fps) ile oldukça hızlı bir baş takip sistemidir. Fare tıklaması yapabilmek için yardımcı bir yazılımla birlikte geliyor
ALS hastalığı ilerleyici bir hastalık
olması nedeniyle hastalar el yazısı, konuşma, mimik kaslarını giderek
kaybederler. ALS hastalarında göz hareketleri genellikle sağlam kalmaktadır. Bu
durumdaki hastalarda göz takip sistemi (eyetracking) iletişim kurabilmek için dünyada
oldukça yaygın olarak kullanılıyor.
Göz takibi (Eyetracking) nedir?
En basit ifadeyle, göz takibi, göz
hareketlerinin ölçülmesi anlamına gelir. Daha bilimsel olarak göz izleme, görme
dikkatini değerlendirmek için kornea yansımalarının optik izlenmesine dayanan
2D ekran veya 3D ortamlardaki göz pozisyonunun (bakış açısı) ve hareketin kayıt
edilmesi demektir.
Göz izleme teknolojisi
Çoğu modern göz izleyici, yakın kızılötesi
teknolojisini ve göz hareketini izlemek için yüksek çözünürlüklü bir kamerayı
kullanmaktadır. Genellikle göz bebeği kornea yansıması (PCCR) olarak adlandırılan
temel kavram oldukça basittir:
Pupil merkezi kornea yansıması (PCCR)
Yakın kızılötesi ışık, gözbebeği (pupil)
merkezine doğru yönlendirilir ve kornea (gözün en dıştaki saydam tabaka) yüzeyinde
yansımalara neden olur. Bu yansımalar bir kızılötesi (infrared) kamera
tarafından izlenir.
Göz izleme normal bir ışık kaynağı ile çalışıyor mu?
Hayır, görünür dalga boyundaki ışık
kaynağı ile göz bebeği izlemek mümkün değildir.
Bakış yönü ölçümünün doğruluğu, göz bebeğinin ve kornea yansımasının
saptanmasına bağlı olduğundan, sadece kızıl ötesi spektrumlu görüntüleme tatmin
edici izleme imkanı sağlar.
Neden normal ışık kaynağı ile mümkün olmuyor?
Görünür spektrumun kontrolsüz ve dağınık
yansıma üretmesi nedeniyle ölçüm yapmak zordur. Kızılötesi ışık insan gözü
tarafından algılanmaz ve bu nedenle göz bebeği ve iris arasında kesin bir
farklılaşma sağlar. Işık doğrudan göz bebeğine girerken, sadece iris (renkli tabaka) ışığı “yansıtır”
Göz izleme kamerası:
Göz izleyici kameralarda teknik olarak ön
plana çıkan konular şöyledir:
Örnekleme oranı: Göz izleyici, göz
pozisyonunu saniyede kaç kez ölçüyor? Tipik değer 30 ila 60 Hz arasında
değişirken, özel araştırma ekipmanları genellikle 120-1000 + Hz’de örneklem
verir.
Ölçüm hassasiyeti: Göz izleyici bakış
yönünü ne kadar hassas ölçer? Düşük maliyetli donanım 1.0 derece civarında
başlarken, high-end izleyiciler 0,1 dereceye kadar (veya daha düşük) ölçüyor.
Eyeharp nedir?
Benim kişisel müzik yolculuğum, lise
yıllarında klasik gitar tutkusu olarak başladı. Hastalığımın ilerlemesi ile
birlikte el becerilerimi de kaybettim. İyi derecede gitar çalıyordum.
Bir süre kayıplar nedeniyle ağır depresyon
yaşadım.
Tekrar müzikle barışmam zaman aldı.
2 yıl önce Eyeharp Project ile tanıştım.
Baş hareketlerim henüz sağlam olduğu için Eyeharp yazılımını baş hareketleri
ile kullanıyorum.
Günümüzde Vst (Virtual Studio
Technology) Kütüphaneleri var. Örneğin flüt, Panflute, gitar, Obua gibi
enstrumanlar Eyeharp yazılımı yardımıyla çalınabilir. https://www.native-instruments.com/en/
Konserde hem klasik batı müziğinden
örnekler hem de ülkemizden müzik örneklerini seslendirdik.
Göz izleyici (Eyetracking) ile Eyeharp
yazılımını kullanmak ve sanal tuşlara odaklama yaparak müzik çalmak da mümkün.
Bu seçenekten daha çok CP hastaları yararlanabiliyor.
Uygun fiyatta bir göz izleyici kamera
olarak Tobii 4c kamera kullanıyorum. Bilgisayar oyunları için üretilmiş Tobii
4c kamera, 175 € civarında, Türkiye’de yok, yurtdışından getirttim.
Konserden bazı kayıtlar
